SARS-CoV-2-niň esasan damjalar ýa-da aerozollar arkaly geçýänligi baradaky mesele örän jedelli boldy. Biz bu jedelli meseläni beýleki kesellerde geçiş barlaglarynyň taryhy seljermesi arkaly düşündirmäge synanyşdyk. Adamzat taryhynyň köp böleginde köp keselleriň howa arkaly, köplenç uzak aralyklara we fantasmagoriki usulda geçýänligi esasy paradigma boldy. Bu miazmatik paradigma XIX asyryň ortalarynda we ahyrynda mikrob teoriýasynyň ösmegi bilen we holera, dogumdan soňky gyzdyrma we bezgek ýaly keselleriň hakykatdanam başga ýollar bilen geçýändigi anyklananda, şübhelenildi. Kontakt/damja infeksiýasynyň ähmiýeti we miazma teoriýasynyň galan täsirinden duçar bolan garşylygy baradaky garaýyşlary bilen höweslendirilip, belli jemgyýetçilik saglygy goraýyş işgäri Çarlz Çapin 1910-njy ýylda howa arkaly geçişi iň ähtimal däl hasaplap, üstünlikli paradigma üýtgeşmesini başlatmaga kömek etdi. Bu täze paradigma esasy paradigma boldy. Şeýle-de bolsa, aerozollaryň düşünilmezligi geçiş ýollary baradaky barlag subutnamalarynyň düşündirilmeginde ulgamlaýyn ýalňyşlyklara getirdi. Indiki bäş onýyllygyň dowamynda howa arkaly ýokuşma ähli esasy dem alyş ýollary keselleri üçin az ýa-da ownuk ähmiýete eýe hasaplandy, 1962-nji ýylda inçekeseliň (ýalňyşlyk bilen damjalar arkaly ýokuşýandygy çaklanylýardy) howa arkaly ýokuşmasynyň görkezilmegine çenli. Kontakt/damja paradigmasy agdyklyk edýärdi we COVID-19-dan öň diňe birnäçe kesel howa arkaly ýokuşýar diýlip giňden kabul edildi: şol keseller bir otagda bolmadyk adamlara aýdyň ýokuşýardy. COVID-19 pandemiýasyndan ylham alan pudagara barlaglaryň çaltlaşmagy howa arkaly ýokuşmanyň bu keseliň esasy ýokuşma usulydygyny we köp sanly dem alyş ýollary ýokanç keselleri üçin möhüm bolmagynyň mümkindigini görkezdi.
Amaly netijeler
20-nji asyryň başyndan bäri keselleriň howa arkaly geçýändigini kabul etmekde garşylyk bar, bu bolsa COVID-19 pandemiýasy döwründe has-da zyýanly boldy. Bu garşylygyň esasy sebäbi keselleriň geçirilmeginiň ylmy taýdan düşünilmeginiň taryhynda ýerleşýär: Howa arkaly geçiş adamzat taryhynyň köp böleginde esasy hasaplanýardy, ýöne 20-nji asyryň başynda maýatnik aşa öňe gitdi. Onýyllyklaryň dowamynda hiç bir möhüm keseliň howa arkaly geçýändigi pikir edilmedi. Bu taryhy we onuň köklerini henizem dowam edýän ýalňyşlyklary aýdyňlaşdyrmak bilen, geljekde bu ugurda öňe gitmäge ýardam etmäge umyt edýäris.
COVID-19 pandemiýasy SARS-CoV-2 wirusynyň ýokuşma usullary barada gyzgalaňly çekişmelere sebäp boldy, esasan üç usuldan ybarat: Birinjiden, "püskürýän" damjalaryň gözlere, burun deşiklerine ýa-da agzyna täsiri, başga ýagdaýda ýokuşan adamyň golaýynda ýere düşýär. Ikinjiden, degmek arkaly, ýokuşan adam bilen gönüden-göni aragatnaşyk arkaly ýa-da hapalanan ýüz bilen ("fomit") gytaklaýyn aragatnaşyk arkaly, soňra gözleriň, burnuň ýa-da agzyň içine degmek arkaly öz-özüne sanjym etmek arkaly. Üçünjiden, aerozollaryň dem alyşy arkaly, olaryň käbiri howada sagatlap asylgy galyp bilýär ("howa arkaly ýokuşma").1,2
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy (BSGG) ýaly jemgyýetçilik saglygy goraýyş guramalary ilki wirusyň ýokanç adamyň golaýynda ýere düşen uly damjalar arkaly, şeýle hem hapalanan ýüzlere degmek arkaly ýokuşýandygyny yglan etdiler. BSGG 2020-nji ýylyň 28-nji martynda SARS-CoV-2-niň howa arkaly ýokuşmadygyny (örän anyk "aerozol öndürýän lukmançylyk amallaryndan başga") we başgaça aýtmagyň "ýalňyş maglumat"dygyny berk yglan etdi.3Bu maslahat howa arkaly geçýän keseliň möhüm goşant goşmagynyň mümkindigini aýdan köp alymlaryň maslahaty bilen gapma-garşylykly boldy. Mysal üçin, Salgylanma.4-9Wagtyň geçmegi bilen, BSGG bu pozisiýany kem-kemden ýumşatdy: ilki bilen, howa arkaly ýokuşmagyň mümkindigini, ýöne ähtimal däldigini boýun aldy;10soňra, düşündirişsiz, 2020-nji ýylyň noýabr aýynda wirusyň ýaýramagyny gözegçilikde saklamak üçin howa geçirijiligiň roluny wagyz etmek (ol diňe howa arkaly geçýän kesel döredijileriň gözegçiliginde peýdalydyr);11soňra 2021-nji ýylyň 30-njy aprelinde SARS-CoV-2-niň aerozol arkaly geçirilmeginiň möhümdigini yglan etdi (şol bir wagtyň özünde "howa arkaly" sözüni ulanmady).12Şol döwürde BSGG-niň ýokary derejeli resmisi metbugata beren interwýusynda "biziň dem alyş ulgamyny höweslendirýändigimiziň sebäbi, bu wirusyň howa arkaly ýaýrap biljekdigi" diýip boýun alsa-da, olar "howa arkaly" sözüni ulanmakdan gaça durandyklaryny hem aýtdylar.13Ahyrsoňy, 2021-nji ýylyň dekabrynda BSGG öz web sahypasyndaky bir sahypany täzeläp, gysga we uzak aralyklara howa arkaly geçýän ýokuşmalaryň möhümdigini aýdyň görkezdi, şeýle hem "aerozol geçirijiligi" we "howa arkaly geçýän ýokuşmalaryň" sinonimdigini aýdyňlaşdyrdy.14Şeýle-de bolsa, şol web sahypasyndan başga, wirusyň "howa arkaly" diýlip beýan edilmegi 2022-nji ýylyň mart aýyndan bäri Bütindünýä Saglyk Guramasynyň jemgyýetçilik habarlarynda diýen ýaly ýok.
Birleşen Ştatlardaky Keselleriň öňüni almak we gözegçilik etmek merkezleri (CDC) parallel ýoldan gitdiler: ilki bilen damja arkaly ýokuşmagyň möhümdigini aýtdy; soňra 2020-nji ýylyň sentýabr aýynda öz web sahypasynda howa arkaly ýokuşmagyň kabul edilendigini gysgaça beýan etdi, emma ol üç günden soň togtadyldy;15we ahyrsoňy, 2021-nji ýylyň 7-nji maýynda, aerozol arkaly dem almagyň ýokuşma üçin möhümdigini boýun almak.16Şeýle-de bolsa, CDC köplenç ýere çalt düşýän uly damjalar bilen baglanyşykly bolan "dem alyş damjasy" terminini ulanýardy.17aerozollara salgylanyp,18uly bulaşyklyk döredýär.19Hiç bir gurama metbugat konferensiýalaryndaky ýa-da uly aragatnaşyk kampaniýalaryndaky üýtgeşmeleri nygtamady.20Iki gurama tarapyndan hem bu çäklendirilen ykrarnamalar berlen wagty, howa arkaly geçýän keseliň subutnamalary toplanypdy we köp alymlar we lukmanlar howa arkaly geçýän keseliň diňe mümkin bolan geçiş usuly däl, eýsem ähtimal...agdyklyk edýänrežim.212021-nji ýylyň awgust aýynda CDC SARS-CoV-2 delta görnüşiniň ýokuşmagynyň howa arkaly ýokuşýan örän ýokary derejeli wirus bolan suwçiçeginiň ýokuşmagyna golaýlaşandygyny mälim etdi.222021-nji ýylyň ahyrynda peýda bolan omikron görnüşi, ýokary köpeliş sanyny we gysga seriýaly aralygy görkezýän, örän çalt ýaýraýan wirus bolup görünýärdi.23
SARS-CoV-2-niň howa arkaly ýokuşmagynyň subutnamalarynyň esasy jemgyýetçilik saglygy goraýyş guramalary tarapyndan örän haýal we tötänleýin kabul edilmegi pandemiýanyň gözegçiliginiň pes derejede bolmagyna goşant goşdy, şol bir wagtyň özünde aerozol ýokuşmasyndan goranmak çäreleriniň peýdasy barha giňden mälim bolýar.24-26Bu subutnamalaryň çalt kabul edilmegi içerki we daşarky ýerler üçin düzgünleri tapawutlandyrýan görkezmeleri, daşarky işlere has köp üns bermegi, maskalar üçin irki maslahat bermegi, maskanyň has gowy oturylyşyna we süzgüçine has köp üns bermegi, şeýle hem sosial aralygy saklamak mümkin bolsa-da, içerki ýerlerde maska dakynmak, howa geçirijilik we süzgüçden geçirmek düzgünlerini höweslendirerdi. Ir kabul edilmegi bu çärelere has köp üns bermäge mümkinçilik bererdi we howa arkaly ýokuşmak üçin netijesiz bolan we hatda ters netije berip biljek ýüzleý dezinfeksiýa we gapdal pleksiglas päsgelçilikleri ýaly çärelere sarp edilýän artykmaç wagty we puly azaldardy.29,30
Bu guramalar näme üçin şeýle haýal işläpdi we näme üçin üýtgeşiklige şeýle köp garşylyk bardy? Öňki makalada ylmy kapital (özbaşdak bähbitleriň) meselesi sosiologiki nukdaýnazardan seredilipdi.31Saglygy goraýyş işgärleri üçin has gowy şahsy gorag enjamlary (ŞHK) ýaly howa arkaly geçýän ýokuşmanyň öňüni almak üçin zerur bolan çäreler bilen baglanyşykly çykdajylardan gaça durmak32we gowulandyrylan howa çalşygy33rol oýnan bolmagy mümkin. Beýlekiler bolsa gijikmäni N95 respiratorlary bilen baglanyşykly howplaryň duýulmagy bilen düşündirdiler.32ýöne jedelli bolanlar34ýa-da pandemiýanyň başynda ýetmezçilige getirýän adatdan daşary ýagdaýlar üçin ätiýaçlyk gorlarynyň ýaramaz dolandyrylmagy sebäpli. mysal üçin, Salgylanma.35
Bu neşirler tarapyndan hödürlenmedik, ýöne olaryň netijelerine doly gabat gelýän goşmaça düşündiriş, patogenleriň howa arkaly geçmegi ideýasyny göz öňünde tutmakda ýa-da kabul etmekde ikirjiňlenmegiň, bir asyr mundan ozal girizilen we jemgyýetçilik saglygy we infeksiýanyň öňüni almak ulgamlarynda ornaşan konsepsiýa ýalňyşlygyndan gelip çykandygydyr: dem alyş ýollarynyň keselleriniň geçmeginiň uly damjalar sebäpli bolýandygy we şonuň üçin damjalaryň öňüni almak boýunça tagallalaryň ýeterlik derejede gowy boljakdygy baradaky dogma. Bu edaralar, şeýle hem, subutnamalaryň öňünde hem üýtgetmelere garşy durmak islemeýändiklerini görkezdiler, bu bolsa, edaralary dolandyrýan adamlaryň üýtgeşmelere, esasanam bu öz pozisiýalaryna howp salýan ýaly görünse, nähili garşy durup biljekdigi; toparlaýyn pikirlenişiň, esasanam adamlar daşarky kynçylyklaryň öňünde goranýan mahalynda nähili hereket edip biljekdigi; we köne paradigmanyň goragçylary alternatiw teoriýanyň elýeterli subutnamalardan has gowy goldawa eýedigini kabul etmekden ýüz öwürýänlerinde-de, ylmy ewolýusiýanyň paradigma üýtgeşmeleri arkaly nähili bolup biljekdigi baradaky sosiologik we epistemologik teoriýalara laýyk gelýär.36-38Şeýlelik bilen, bu ýalňyşlygyň dowamlylygyny düşünmek üçin, biz onuň taryhyny we howa arkaly geçýän keselleriň taryhyny has umumy öwrenmäge we damja teoriýasynyň agdyklyk etmegine sebäp bolan esasy meýilleri nygtamaga synanyşdyk.
https://www.safetyandquality.gov.au/sub-brand/covid-19-icon salgysyndan gelip görüň.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 27-nji sentýabry